Pe Chaco Boreal-pe niko ara haku ha’e —he’iháicha karai Bolivia-ygua haihára Augusto Céspedes— peteĩ “póra hete resakãva ojeitýva ovapývo ka’aguy ári”. Ñañe’ẽñaína pe tenda huvichahápe yvytimbo ha ñuatĩ; ka’aguy ochororóvape, yuhéi ohapyhápe ñane apytu’ũ. Upe Aña retã hovyũvape, ñorairõ guasu oñepyrũva’ekue 1932-me, oĩva’ekue peteĩ ñorairõhára ndorekóiva kurundu ipireguýpe, osẽva umi mbokapu para renondépe ha ndojejapíriva voi. Ñañe’ẽñaína peteĩ araka’eve ndoguevíriva’ekue rehe.
Oñorairõ ñepyrũkuri Boquerón oñembyapu’árõguare, Paraguái ejército ohechaukahaguépe kuriju verde olivo teeteha. Upépe, yvytimbo oñuambahápe ha umi ametralladora morse okirirĩ’ỹhápe, ha’ete ikangytamahágui umi ñorairõhára kuarahy rata jajái guýpe, upe tapicha hova’ỹva oñehenduka py’aguapývaicha, ipuhápe yma guareichaite ombopy’aguasúva umi yvykua guive oñorairõvape. Ipytu omoĩ jey hendápe umi sarambípema ojejuhúvakuri ha ombojerovia jey Paraguái ra’ykuérape. Ha’etévoi oisãmbyhy chupekuéra oñeñua peve ao morotĩme ko fortín omopu’ãvo ipo umi Bolivia-yga, ha oveve jey hag̃ua upépe isa’y mbohapýva Paraguái poyvi.
Nanawa-pe, ñorairõ yvykua ojekahaguépe umi ondyrýva tetã ambuépe jerovia, ohechauka jo’apava’ekue mba’épa ovale artillería nomopa’ũirõguare vála ku ama tarováicha, upépe omoĩ ipyti’a ha ohapejoko máva ohasasévape opyta hag̃uáicha tesarai’ỹmema araka’eve. Katu ñorairõhápe heta mba’e ojehu. Oĩ ára opytáva avei ñembyasy poguýpe
—Cañada Strongest-pe guaréicha, Paraguái ejército oikuaahaguépe mba’épa he’ise ojejerérõ hese, oñeme’ẽ térã oguevírõ—, upe ñorairõhára katu ndoperdéi araka’eve. Umi batallón oguevi aja, jasy ñemoirũ kirirĩ guýpe, ha’e oguata tapykue guive ohóvo, omonguerávo umi ipy’akangy nungasévape ha omomandu’ávo chupekuéra mamóguipa ou hikuái. Umi Bolivia-ygua ikatúkuri ojapyhyete upe yvy pehẽ guasu, hákatu araka’eve na’ipopa’ãmo’ãi ko ñorairõhára rete kichíro rehe, ha’evéva ha ogueropu’akáva mamo oñorairõhápente.
Umi El Carmen cañadón-pe oiméne ohechaukavéraka’e mba’épa añetehápe ovale ko ñorairõhára. Upe ñupyso guasuete yuhéi korasõme omongora ha ojopy mokõi Bolivia división-pe. Osyryrývo mbeguekatuete umi tape po’i ha teléfono línea rehe, oñembohory enemigo-kuéra ohendúva rehe ha omopeteĩ hetaiterei tapicha ánga peteĩ yvy tytýipe.
Mávapiko pe heko herug̃uáva ombohapeva’ekue peteĩ tetã ñorairõ renonderã. Ha mávapiko ko pu’aka guasu apoha ndoguerekóiva ipyti’áre mba’eveichagua jeguaka vera. Ko ñorairõhára ndoguevíriva araka’eve ndaha’éi ñandeichagua ho’o ha ikanguéva: kóva ningohína kuri ñane ñe’ẽ guarani. Omandahaguéicha coronel José Félix Estigarribia, omoakãva Ejército en Campaña, guaranimembaite oñeñe’ẽva’erãha ñorairõhápe. Peteĩ guerra omýi pya’évape, ko ñe’ẽ yma ojepuru tetã mba’etévaicha, umi enemigo noikumbýi, oúva oñetĩjoso ko ayvu ambue rehe, iñasãiva umi línea telefónica rupive.
Ko chaco-re ivaletéva niko oĩ umi Paraguái angakuéra ñemopeteĩme. Bolivia ñorairõhára tendotakuéra omanda aja castellano-pe ojapova’erã tropa oñandu ha oisu’úva quechua ha aimára ñe’ẽme, Paraguái ra’ykuéra hete ha hembipota peteĩnte. Comandante guive fusilero ipahapegua, opavave iñe’ẽ peteĩ, upe hetã yvýgui japopyre. Guarani ánga ñe’ẽ. Ko ñe’ẽ ombojojuhu maymávape taha’e umi akãguasu térã iguyetépe oĩva. Ñe’ẽ oporombopukáva ojeike mboyve oñeñorairõ, oñe’ẽñemíva ijapysaitépe ha ombopy’aguapýva umi ojejapívape, omosã ha oisãmbyhy, reíntemo ndojehechái, oñegana meve ko ñorairõ. Chaco ohecha kirirĩhápe ko’ãva: Paraguái yvy noñemboja’ói ha péina ko ñorairõhára hecharamombýva, oipuru’ỹre vála araka’eve, oganambaite oñorairõháicha Chaco ka’aguy pa’ũ hendypáva rupi.
Javier Viveros
Paraguái Ñe’ẽnguéra Sãmbyhyhára
Jehaipyre osẽva’ekue revista BArtes papapy 3-pe, ary 2-pe, ISBA-pegua.
