Las Américas | Eñangareko ne ñe’ẽre
Mba’érepa guarani ko’ág̃a ha’e ñe’ẽ ojehecharamovéva Paraguáipe.
Alessandro Ford
https://www.economist.com/the-americas/2026/08/20/the-south-american-hipster-language-cooler-than-spanish
Ohasa rire peteĩ aravo guarani mbo’esyrýpe, umi temimbo’ekuéra Universidad de Asunción Medicina-pegua, ovy’aiterei hikuái. Peteĩ aty ome’ẽ “pytyvõpya’e hasývape” peteĩ “ikangue opẽvape”. Ambue ojepy’apy peteĩ apañuái oĩva “tajygue mboaty” rehe ikatuetéva oikotevẽhína “ñembovo” rehe.
Ko mbo’esyrýpe katuete oikeva’erã umi oikoséva pohãnoháraramo Paraguáipe, ha tetã remimoĩmbýgui oñemoĩva ojejapova’erã oñemombareteve hag̃ua ko ñe’ẽ. Ndaha’eiete mba’eve chupekuéra g̃uarã. “Añe’ẽsetereivoi guaraníme; añeñandu porãve España ñe’ẽme añe’ẽrõguágui”, he’i Tadeo Ramírez, temimbo’e mbo’ehaovusupegua.
Ko jehecharamo ohechauka mba’éichapa oñemomba’eguasu jey ko Paraguái ñe’ẽ ymaguare. Umi he’íva ijehe ypykuéraha ohupyty 2.3 % añónte tetãyguakuéra apytégui, katu 90 % oikuaa guarani.
Haimete 40 % tetãyguakuéra oñe’ẽ ko’ẽreíre hógapýpe España ñe’ẽ ndive, osẽhaguéicha encuesta ipyahuvévape. Ha’ehína tasa tuichavéva ñe’ẽkõi rehegua ko yvyape ári, ohasáva tuicha ambue tetãnguéra iñe’ẽkõivape avei ha’éva Canadá ha Irlanda. Hetave ko’ãva apytégui ha’e “yopará”, ojehe’ahápe España ñe’ẽ ha guarani (ko ñe’ẽ guaraníme he’ise “jehe’a”). “ha’e ore lingua franca”, he’i Miguel Angel, taxista.
Paraguay añoite peteĩva umi castellano oñe’ẽvakuéra apytépe oguerekóva mokõi ñe’ẽ teéramo ojehechakuaáva.
Tapicha fifi paraguaigua ymaite guive omaña vai guaraníre ohecha rehe ha’eha peteĩ ñe’ẽ okarayguávante, oñembohoryhápe pe hyapu tĩguáva rehe ha avei puso jeporu rehe. Karai Alfredo Stroessner noipytyvõi ijeporu mbo’ehaópe 1950 guive 1960 ary peve. Oĩ rire sãso añetehápe ae 1992 arýpe ojehechakuaa ñe’ẽ guarani Paraguái ñe’ẽ teéramo castellano ykére. Peteĩ léi oñemoneĩva’ekue 2010 arýpe omopyenda ñembokatupyryrã mbo’ehaópe oguatataha mokõive Paraguái ñe’ẽ teépe -castellano ha guarani-. Ko’ág̃arupi, paraguaigua ikatu oiporavo, omenda ha oreko juicio guaraníme.
Kóva omopyenda peteĩ kuaapy tuichapajepéva. Jasypoteĩ ohasaramóvape, umi mangapykuaa rayhuha paraguaigua oatribui ñegana Copa Mundial Alemania rovái “guarani ángape” araka’eve oiko’. Jasypo jave, Orquesta Sinfónica Nacional ombopu pe hérava “Oda a la Alegría” Beethoven rembiapokue guarani ñe’ẽme. Jasyporundýpe, reina Letizia de España ombovy’apavẽvo Centro Cultural de España táva Paraguaýpe oiporúvo ko ñe’ẽjoaju “¡Vy’apavẽ ne arambotýre!” (“Feliz cumpleaños!”). Mitãrusukuéra oikéma ohóvo. Opa mba’erei oñemyanyhẽ TikTok ha Instagram-pe jekuaarã ñe’ẽrysýi rehegua, péicha avei opáichagua artista oguenohẽ rap ha jazz joparápe Spotify rupive. Tuvakuéra katu ombohéra mitãnguéra Jeruti (Paloma) ha Marangatu (Virtuoso).
Oĩ ojepy’apýva pe ñe’ẽkõi jeporu okakuaáva osẽha umi oñe’ẽva guarani añóguinte oikuaáva castellano ha ndaha’éi ambue hendáicha. Guaraníme añónte oñe’ẽva oguejy 28 %-gui 2002 arýpe, 12 % ohupytývo ary 2022. “Ha’e peteĩ tape ñemboyke rehegua”, ohechakuaa Arnaldo Casco, Paraguái Ñe’ẽnguéra Sãmbyhyha (PÑS) mba’apohára. Ko temimoĩmby ombohovái omoherakuãvo hetaiterei mba’e guaraníme, ha’éva ñe’ẽryru guive ñe’ẽpoty peve. Guarani oikeva’erã opaite hendápe, omoañete Javier Viveros, PÑS sãmbyhyhára.
Ambuéva katu ndojepy’apyiete. Umi oñe’ẽva castelláno-pe añónte ndokakuaguasúi. Guarani iñapysẽma Google ñe’ẽasahára ha Wikipedia (“Vikipetã”)-pe. PÑS mba’apohára ombokatupyry ha omoĩngehína ayvu guarani ñe’ẽme. Tekohápe yma oñeimo’ãva iñambuéma. “Ore, rohasava’ekue upe ñetĩ roñe’ẽvo guarani ore mitãme, ko’ag̃aite katu roñeñandu sãso ijapyra’ỹvape”, omombe’u María del Carmen Giménez, Instituto Patria Soñada-ygua, ha’éva temimoĩmby jehapykuehoha. Upéva heʼi heta mbaʼe.
